Vườn quốc gia và khu bảo tồn thiên nhiên được chia thành vùng lõi, gồm các phân khu bảo vệ với mức độ khác nhau, và vùng đệm bao quanh, nơi người dân sinh sống. Du lịch sinh thái bên trong rừng chỉ được làm theo đề án được duyệt, còn ở vùng đệm, hộ dân có thể làm du lịch trên đất hợp pháp của mình theo quy định chung.
Chào bạn, đây là Nhà Quy Hoạch. Ở nhiều vùng núi, ranh giới giữa làng và rừng là một con suối, một con dốc. Với người ngoài, đó chỉ là cảnh đẹp. Với quy hoạch, đó là ranh giới giữa những bộ luật khác nhau. Tập này mình vẽ lại ranh giới ấy.
Vùng lõi: những phân khu bên trong rừng
Vùng lõi của một vườn quốc gia thường được chia thành các phân khu. Phân khu bảo vệ nghiêm ngặt là nơi giữ nguyên trạng tự nhiên, gần như không có hoạt động nào của con người ngoài nghiên cứu, tuần tra.
Phân khu phục hồi sinh thái là nơi rừng đang được phục hồi, có thể có hoạt động trồng, chăm sóc rừng. Phân khu dịch vụ, hành chính là nơi đặt trụ sở, trạm kiểm lâm, và có thể có hoạt động du lịch.
Mỗi phân khu có quy định riêng về những gì được làm. Du khách, người dân địa phương, doanh nghiệp đều phải theo.
Trên bản đồ quy hoạch của tỉnh, vùng lõi thường được tô một màu đậm của đất rừng đặc dụng. Nếu mảnh đất bạn quan tâm nằm trong đó, đó không phải đất để mua bán.
Du lịch sinh thái trong rừng làm thế nào?
Du lịch sinh thái trong rừng đặc dụng được làm theo đề án du lịch sinh thái được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt. Đề án xác định những tuyến, điểm được khai thác, sức chứa, loại công trình được xây.
Doanh nghiệp, tổ chức, có khi cả cộng đồng dân cư, có thể được thuê môi trường rừng để kinh doanh du lịch theo đề án. Công trình xây dựng thường bị giới hạn chặt về diện tích, vật liệu, chiều cao, và không được làm thay đổi cấu trúc rừng.
Điều này có nghĩa là một người không thể tự ý mua một mảnh đất trong rừng đặc dụng để làm khu nghỉ dưỡng. Nếu có ai chào bán như vậy, đó là dấu hiệu rất đáng ngờ.
Du khách cũng có phần trách nhiệm: đi đúng tuyến, không hái, không bắt, không để lại rác. Một con đường mòn mới do du khách tự mở có thể làm hỏng cả một vùng.
Vùng đệm: nơi người và rừng sống cạnh nhau
Vùng đệm là vùng bao quanh vùng lõi, gồm cả đất rừng, đất nông nghiệp, và khu dân cư. Nó giúp giảm áp lực lên vùng lõi, và cũng là nơi hàng nghìn hộ dân đang sinh sống.
Ở vùng đệm, đất đai được quản lý theo quy định chung như những nơi khác: đất ở, đất nông nghiệp, đất rừng sản xuất. Người dân có quyền sử dụng đất của mình, xây nhà trên đất ở, canh tác trên đất nông nghiệp.
Nhiều vùng đệm có chương trình hỗ trợ sinh kế để người dân bớt phụ thuộc vào rừng: trồng cây dược liệu dưới tán rừng, làm du lịch cộng đồng, làm hướng dẫn viên.
Làm du lịch ở vùng đệm, trên đất ở của mình, là hướng rất hợp lý. Khách muốn ở gần rừng, và người dân là người hiểu rừng nhất.
Những giới hạn ở vùng đệm cần biết
Dù được quản lý theo quy định chung, vùng đệm vẫn có những lưu ý riêng. Một số hoạt động có thể ảnh hưởng tới vùng lõi bị hạn chế, như đốt nương gần rừng, săn bắt, khai thác lâm sản trái phép.
Việc mở đường, xây công trình lớn ở vùng đệm có thể phải xem xét tác động tới vùng lõi. Quy hoạch du lịch của địa phương cũng thường có quy định về quy mô, kiến trúc để giữ cảnh quan.
Ranh giới giữa vùng đệm và vùng lõi không phải lúc nào cũng rõ ngoài thực địa. Một mảnh nương sát bìa rừng có thể nằm bên này hay bên kia ranh giới.
Nếu bạn định mua đất ở vùng đệm, hãy hỏi Ủy ban nhân dân xã và ban quản lý vườn quốc gia để xác định chính xác ranh giới. Đó là cuộc hỏi quan trọng nhất.
Làm du lịch bên rừng mà không làm hại rừng
Mình đã gặp những người làm du lịch ở vùng đệm rất giỏi. Họ dựng nhà nhỏ bằng vật liệu địa phương, nấu ăn bằng rau rừng người dân trồng, dẫn khách theo những tuyến được phép, và kể cho khách nghe về rừng như kể về nhà mình.
Họ cũng là những người đầu tiên báo cho kiểm lâm khi thấy dấu hiệu chặt phá, vì rừng còn thì khách còn. Một chị làm du lịch cộng đồng ở vùng đệm nói với mình rằng khách của chị không đến để xem phòng đẹp, họ đến để nghe tiếng vượn hót buổi sớm.
Quy hoạch có thể vẽ ra vùng lõi, vùng đệm. Nhưng giữ được ranh giới ấy là nhờ những người sống ngay trên đó.
Nếu bạn muốn làm du lịch bên rừng, hãy bắt đầu bằng việc hiểu ranh giới, và hiểu những người đã giữ ranh giới ấy từ trước khi bạn tới.
Câu hỏi thường gặp
Có mua đất trong vườn quốc gia được không?
Đất rừng đặc dụng trong vùng lõi vườn quốc gia do Nhà nước quản lý, không phải đất để mua bán. Mọi lời chào bán đất trong vùng lõi đều cần được xem là rất đáng ngờ.
Vùng đệm vườn quốc gia có được xây nhà không?
Có, trên đất ở hợp pháp và theo quy định chung về xây dựng. Tuy nhiên có thể có thêm lưu ý để giảm tác động tới vùng lõi, nên hỏi xã và ban quản lý vườn quốc gia.
Cho thuê môi trường rừng là gì?
Đó là hình thức cho tổ chức, cá nhân thuê môi trường rừng đặc dụng hoặc phòng hộ để kinh doanh du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, giải trí theo đề án được duyệt, không phải giao đất rừng.
Làm sao biết đất nằm ở vùng đệm hay vùng lõi?
Hỏi Ủy ban nhân dân xã và ban quản lý khu bảo tồn, đề nghị đối chiếu với bản đồ ranh giới vùng lõi, vùng đệm đã được phê duyệt.
Du lịch cộng đồng ở vùng đệm cần giấy phép gì?
Tuỳ hình thức, thường cần đăng ký kinh doanh lưu trú hoặc dịch vụ, đáp ứng điều kiện an ninh, phòng cháy. Hỏi cơ quan du lịch và xã về hướng dẫn và chương trình hỗ trợ nếu có.
