Nhà trong khu phố cổ hay khu bảo tồn phải tuân theo quy chế quản lý kiến trúc riêng về chiều cao, mặt tiền, mái, vật liệu và màu sắc. Một số căn còn nằm trong danh mục công trình cần bảo tồn. Vì vậy trước khi sửa, bạn cần hỏi rõ mình được can thiệp tới đâu và thủ tục xin phép thế nào.
Chào bạn, đây là Nhà Quy Hoạch. Sống trong một khu phố cổ là sống cùng lúc với hai thứ: niềm tự hào về một con phố đẹp, và những giới hạn khi muốn sửa căn nhà của chính mình. Tập này mình không bênh bên nào, chỉ muốn giúp bạn đi qua những giới hạn ấy cho suôn sẻ.
Vì sao khu phố cổ có luật riêng?
Một khu phố cổ đẹp không nhờ một căn nhà, mà nhờ cả dãy nhà có chung chiều cao, chung nhịp mái, chung chất liệu. Chỉ cần vài căn đột ngột cao vọt, ốp kính, sơn màu chói là cả con phố mất đi cái hồn.
Vì vậy những khu này thường có quy chế quản lý kiến trúc riêng, hoặc quy hoạch bảo tồn, quy định chi tiết những gì được làm và không được làm. Có khi quy định tới cả kiểu cửa, màu sơn, loại ngói.
Với người ngoài, điều đó giữ cho thành phố có những con phố đáng đi. Với người sống bên trong, điều đó nghĩa là căn nhà không hoàn toàn là việc riêng của mình.
Hiểu cả hai phía giúp bạn làm việc với cơ quan quản lý dễ hơn, vì bạn biết họ đang bảo vệ điều gì.
Nhà trong khu bảo tồn và nhà trong danh mục bảo tồn
Cần phân biệt hai trường hợp. Nhà nằm trong khu vực bảo tồn thì phải tuân theo quy chế chung của khu: chiều cao, mặt tiền, mái. Bên trong nhà, bạn thường được sửa linh hoạt hơn.
Nhà nằm trong danh mục công trình kiến trúc có giá trị cần bảo tồn thì chặt hơn nhiều. Có khi không chỉ mặt tiền mà cả kết cấu, bố cục bên trong, những chi tiết trang trí cũng phải giữ. Mọi can thiệp phải có ý kiến của cơ quan chuyên môn.
Làm sao biết nhà mình thuộc trường hợp nào? Hỏi xã, phường và cơ quan quản lý văn hoá, kiến trúc của địa phương. Đôi khi chủ nhà đời trước biết, đời sau không biết.
Nếu nhà thuộc danh mục bảo tồn, có những nơi có chính sách hỗ trợ tu bổ. Hỏi luôn khi đi tìm hiểu.
Được sửa tới đâu?
Những việc thường được phép với thủ tục đơn giản hơn là sửa chữa nhỏ bên trong, thay thiết bị vệ sinh, điện nước, sơn lại theo màu đã quy định, thay ngói cùng loại. Có nơi vẫn yêu cầu thông báo trước.
Những việc cần xin phép kỹ là nâng tầng, thay đổi mặt tiền, thay đổi mái, thay đổi kết cấu chịu lực, phá dỡ một phần. Với nhà trong danh mục bảo tồn, có khi chỉ được tu bổ, không được xây mới.
Nhiều người muốn nâng thêm một tầng cho con cháu. Ở khu phố cổ, điều này thường bị giới hạn, hoặc chỉ được làm lùi vào phía sau để từ mặt phố không nhìn thấy. Quy định cụ thể mỗi nơi khác nhau.
Một chị ở một khu phố cổ miền Trung kể rằng nhà chị được phép làm thêm một gác lửng phía sau, giữ nguyên mái ngói phía trước. Căn nhà rộng thêm mà con phố vẫn như cũ.
Làm hồ sơ cho suôn sẻ
Trước khi vẽ, hãy đọc quy chế quản lý kiến trúc của khu, hoặc hỏi cán bộ những điểm chính. Chụp ảnh hiện trạng căn nhà kỹ lưỡng, cả trong lẫn ngoài, kể cả những chi tiết cũ như cửa gỗ, hoa văn, vì đó có thể là thứ cần giữ.
Thuê người thiết kế có kinh nghiệm làm việc ở khu bảo tồn nếu được. Họ hiểu ngôn ngữ của quy chế và biết cách đề xuất những giải pháp vừa đáp ứng nhu cầu của gia đình vừa được chấp thuận.
Chuẩn bị tinh thần cho thời gian xin phép dài hơn bình thường, vì hồ sơ có thể phải qua nhiều cơ quan cho ý kiến.
Và tuyệt đối đừng sửa trước xin sau. Ở khu bảo tồn, một mặt tiền bị thay đổi sai có thể bị buộc khôi phục, tốn gấp đôi.
Sống với di sản: cái được và cái giữ
Mình biết có những gia đình thấy mình thiệt: nhà mặt phố mà không được xây cao như nhà ở phố mới, không được ốp mặt tiền cho hiện đại.
Nhưng cũng có những gia đình tìm được cách sống thoải mái trong căn nhà cổ: sửa bên trong cho tiện nghi, giữ bên ngoài cho đẹp, và làm ăn nhờ chính cái đẹp ấy. Du khách đến vì con phố, không đến vì một căn nhà cao tầng.
Quy chế có thể thay đổi theo thời gian. Khi địa phương lấy ý kiến về quy hoạch bảo tồn, cư dân nên tham gia, nói rõ nhu cầu thật của gia đình. Quy chế tốt là quy chế giữ được phố mà người trong phố vẫn sống được.
Một con phố cổ còn sống khi còn người ở. Giữ nhà mà mất người thì chỉ còn là bảo tàng. Và người ở đó giữ phố bằng những việc rất nhỏ: thay đúng loại ngói, giữ lại cánh cửa gỗ cũ, sơn đúng màu mà con phố đã quen.
Câu hỏi thường gặp
Nhà trong khu phố cổ có được nâng tầng không?
Thường bị giới hạn chiều cao theo quy chế quản lý kiến trúc của khu. Một số nơi cho phép cơi nới phía sau, lùi vào để không ảnh hưởng mặt phố. Bạn cần hỏi cơ quan cấp phép với trường hợp cụ thể.
Làm sao biết nhà mình có trong danh mục bảo tồn?
Hỏi Ủy ban nhân dân xã, phường và cơ quan quản lý văn hoá, kiến trúc của địa phương. Danh mục công trình cần bảo tồn thường được công bố kèm quy hoạch bảo tồn.
Sơn lại nhà trong phố cổ có cần xin phép không?
Tuỳ quy chế từng khu. Nhiều nơi quy định màu sơn mặt tiền, có nơi yêu cầu thông báo trước. Hỏi trước khi sơn để tránh phải sơn lại.
Nhà bảo tồn có được hỗ trợ tu bổ không?
Một số địa phương có chính sách hỗ trợ tu bổ nhà thuộc danh mục bảo tồn. Mức và điều kiện hỗ trợ khác nhau, hãy hỏi cơ quan quản lý văn hoá của địa phương.
Sửa nhà sai quy chế trong khu bảo tồn thì sao?
Có thể bị xử phạt và buộc khôi phục hiện trạng. Vì vậy nên xin phép đầy đủ trước khi sửa, nhất là với phần mặt tiền và mái.
